جرم زنا در قانون مجازات اسلامی
۶ اردیبهشت، ۱۴۰۴
جرائم علیه امنیت در قوانین ایران
۱۴ اردیبهشت، ۱۴۰۴
جرایم علیه اشخاص و افراد در حقوق جمهوری اسلامی ایران
در گسترهٔ حقوق کیفری جمهوری اسلامی ایران، جرایم علیه اشخاص جایگاهی بس برجسته و حساس دارند. این جرایم، که بهطور مستقیم به تمامیت جسمی، روانی و حیثیتی افراد تعرض میکنند، نه تنها نظم عمومی را مختل میسازند، بلکه بنیانهای اخلاقی و اجتماعی جامعه را نیز به چالش میکشند. در این چارچوب، قانون مجازات اسلامی با دقت و جزئینگری خاصی به تبیین و تعیین مجازاتهای مرتبط با این دسته از جرایم پرداخته است. از جمله مهمترین این جرایم میتوان به قتل عمد، ضرب و جرح، تهدید، توهین، افترا، آدمربایی، سقط جنین و رها کردن اطفال اشاره کرد. در این مقاله ما به بررسی جرایم علیه اشخاص و افراد در قانون حقوقی جمهوری اسلامی ایران میپردازینم و انواع جرایم علیه اشخاص را بررسی می نماییم تا بتواین آنها را بهتر بشناسیم پس تا انتهای این مطلب همراه دفتر وکالت نیکان باشید.
بهعنوان نمونه، ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی مقرر میدارد که در صورت وقوع قتل غیرعمد بهواسطهٔ بیاحتیاطی یا بیمبالاتی، مرتکب به حبس از یک تا سه سال و پرداخت دیه محکوم خواهد شد. همچنین، ماده ۶۱۷ به جرم قدرتنمایی با سلاح یا تهدید دیگران پرداخته و مجازات حبس از شش ماه تا دو سال و تا ۷۴ ضربه شلاق را برای مرتکب در نظر گرفته است.
در کنار این موارد، قانون به جرایمی نظیر سقط جنین نیز توجه ویژهای داشته است. بر اساس ماده ۶۲۴، اگر طبیب یا ماما وسایل سقط جنین را فراهم سازند یا مباشرت به اسقاط جنین نمایند، به حبس از دو تا پنج سال محکوم خواهند شد.
علاوه بر این، قانونگذار به جرایمی که به حیثیت و آبروی افراد لطمه میزنند نیز پرداخته است. توهین، افترا و نشر اکاذیب از جمله این جرایم هستند که در قانون مجازات اسلامی برای آنها مجازاتهای مشخصی تعیین شده است.
در مجموع، قانون مجازات اسلامی با رویکردی جامع و دقیق به جرایم علیه اشخاص پرداخته و تلاش کرده است تا با تعیین مجازاتهای متناسب، از حقوق فردی و اجتماعی افراد حمایت کند و نظم و امنیت جامعه را حفظ نماید.
اگر به دنبال این هستید تا دانش خود را از قوانین و مقررات بالا ببرید و بتوانید در شرایط سخت بهترین تصمیمات را بگیرید با ما همراه باشید، ما بهترین و جدیدترین قوانین و مقررات را در مورد انواع دعاوی کیفری، حقوقی و شرایط ثبت قرارداد وکالت و نحوه فسخ و شرایط فسخ قرارداد وکالت در تهران صحبت مینماییم، اگر فرصت کافی مطالعه این بخش را ندارید میتوانید از طریق ارسال فرم رزرو وقت مشاوره با کارشناسان حقوقی و وکلای مجموعه حقوقی نیکان در ارتباط باشید و یا از طریق تماس با تلفنهای دفتر و یا از طریق پلتفرم واتس آپ با شماره 09128701035 در ارتباط باشید.
تعریف جرایم علیه اشخاص
بر اساس دکترین حقوق جزای ایران، “جرایم علیه اشخاص به آن دسته از اعمال مجرمانه گفته میشود که مستقیماً به حقوق بنیادین انسان، یعنی حق حیات، سلامت جسمی و روانی، حیثیت و آزادی فردی لطمه میزنند.” این جرایم از مهمترین شاخههای حقوق کیفری هستند، زیرا با موجودیت فردی و کرامت انسانی سروکار دارند.
اهمیت این نوع جرایم در نظام کیفری ایران دوچندان است؛ زیرا هم ریشه در آموزههای فقهی و اخلاقی دین مبین اسلام دارند و هم با ایراد لطمه به حیثیت وجودی و اجتماعی اشخاص، امنیت و نظم عمومی جامعه را مستقیماً تحت تأثیر قرار میدهند. به عبارت بهتر زمانی که جرمی علیه یک فرد رخ میدهد، در واقع کل جامعه از حیث احساس امنیت خدشهدار میشود.
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، جرایم علیه اشخاص به آن دسته از اعمال مجرمانهای اطلاق میشود که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به تمامیت جسمی، روانی، حیثیتی یا آزادی فردی انسانها آسیب میزنند. این جرایم، بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای حقوق کیفری اختصاصی، در قانون مجازات اسلامی و سایر قوانین مرتبط مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند.
از طرفی، دیوان عالی کشور با صدور آرای وحدت رویه، و همچنین اداره حقوقی قوه قضائیه با ارائه نظریات مشورتی، به تفسیر این قوانین کمک کردهاند تا عدالت به معنای حقیقی خود، دقیقتر و منصفانهتر در اجرای این قوانین پیادهسازی شود.
دستهبندی کلی جرایم علیه اشخاص
در ادامه به تقسیمبندی جرایم علیه اشخاص میپردازیم. این تقسیمبندی به ما کمک میکند تا راحتتر با مصادیق و مبانی قانونی هر دسته آشنا شویم. سپس به بررسی هر یک به صورت مجزا خواهیم پرداخت.
جرایم علیه تمامیت جسمی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، جرایم علیه تمامیت جسمی اشخاص به عنوان یکی از مهمترین مباحث حقوق کیفری اختصاصی مطرح میشوند. این جرایم شامل اعمالی هستند که به سلامت جسمی و حیات افراد آسیب میزنند و در قانون مجازات اسلامی بهطور دقیق مورد بررسی قرار گرفتهاند.
تقسیمبندی جرایم علیه تمامیت جسمی
قانون مجازات اسلامی، جرایم علیه تمامیت جسمی را به سه دسته اصلی تقسیم میکند:
جنایات عمدی: این دسته شامل اعمالی است که با قصد و نیت قبلی انجام میشوند و به آسیبهای جدی یا مرگ فرد منتهی میگردند. مثال بارز آن قتل عمد است که در ماده 206 قانون مجازات اسلامی مورد اشاره قرار گرفته است.
جنایات شبهعمد: در این موارد، فرد بدون قصد قبلی، اما با انجام عملی که منتهی به آسیب یا مرگ میشود، مرتکب جرم میگردد. برای مثال، ضربهای که به قصد تنبیه وارد میشود اما منجر به مرگ میگردد.
جنایات خطای محض: این دسته شامل اعمالی است که بدون قصد و نیت قبلی و بدون پیشبینی نتیجه، منجر به آسیب یا مرگ فرد میشوند. مانند تصادفاتی که به دلیل بیاحتیاطی رخ میدهند.
مصادیق جرایم علیه تمامیت جسمی
قتل: سلب حیات از فرد دیگر، که میتواند عمدی، شبهعمد یا خطای محض باشد.
ضرب و جرح: وارد کردن آسیبهای جسمی به فرد، که میتواند شامل کبودی، شکستگی یا جراحات دیگر باشد.
قطع عضو یا نقص عضو: وارد کردن آسیبهایی که منجر به از دست دادن یا نقص در عملکرد اعضای بدن میشود.
سقط جنین: خاتمه دادن به بارداری بدون مجوز قانونی، که در قانون مجازات اسلامی جرمانگاری شده است.
مجازاتهای مقرر
مجازاتهای مربوط به جرایم علیه تمامیت جسمی در قانون مجازات اسلامی شامل قصاص، دیه و تعزیرات میباشد. قصاص به معنای مجازات متقابل است که در مواردی مانند قتل عمد اعمال میشود. دیه، جبران مالی برای آسیبهای وارد شده است و تعزیرات شامل مجازاتهایی است که در قانون برای جرایم خاص تعیین شدهاند.
جرایم علیه تمامیت جسمی، به دلیل تأثیر مستقیم بر حیات و سلامت افراد، از اهمیت ویژهای در نظام حقوقی برخوردارند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای متناسب، سعی در پیشگیری از وقوع این جرایم و حمایت از حقوق افراد داشته است. آگاهی از این قوانین و مجازاتها میتواند نقش مؤثری در کاهش وقوع چنین جرایمی در جامعه داشته باشد.
جرایم علیه تمامیت روانی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، جرایم علیه تمامیت روانی افراد به آن دسته از رفتارهای مجرمانهای اطلاق میشود که بدون وارد آوردن آسیب فیزیکی، موجب لطمه به سلامت روانی، آرامش ذهنی و کرامت انسانی اشخاص میگردند. این جرایم، هرچند ممکن است آثار ظاهری نداشته باشند، اما تأثیرات عمیقی بر روان و شخصیت افراد میگذارند و به همین دلیل، قانونگذار با جرمانگاری آنها، سعی در حفظ امنیت روانی جامعه داشته است.
مصادیق جرایم علیه تمامیت روانی
از جمله مهمترین مصادیق این دسته از جرایم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تهدید: وارد کردن فشار روانی به فرد از طریق وعده به انجام عمل زیانآور در آینده.
توهین: بیاحترامی یا استفاده از الفاظ ناشایست نسبت به فرد به منظور تحقیر یا تخریب شخصیت او.
افترا: نسبت دادن جرم یا عمل ناشایست به فرد بدون ارائه دلیل یا مدرک معتبر.
نشر اکاذیب: پخش اخبار یا اطلاعات نادرست به منظور آسیب رساندن به اعتبار یا آرامش روانی فرد.
آزار و اذیت روانی: رفتارهایی که به طور مداوم موجب ناراحتی، اضطراب یا ترس در فرد میشوند.
مبانی قانونی
قانون مجازات اسلامی و سایر قوانین مرتبط، برای هر یک از این جرایم، مجازاتهایی تعیین کردهاند. به عنوان مثال:
ماده ۶۰۹: برای توهین به مقامات رسمی، مجازات حبس یا جزای نقدی در نظر گرفته شده است.
ماده ۶۹۷: برای افترا و نشر اکاذیب، مجازات حبس یا شلاق تعیین شده است.
ماده ۶۶۹: برای تهدید به قتل یا آسیب بدنی، مجازات حبس پیشبینی شده است.
اهمیت جرمانگاری
جرایم علیه تمامیت روانی، به دلیل تأثیرات عمیق و بلندمدتی که بر روان و شخصیت افراد دارند، از اهمیت ویژهای برخوردارند. قانونگذار با جرمانگاری این رفتارها، سعی در پیشگیری از وقوع آنها و حمایت از قربانیان داشته است. همچنین، این رویکرد به حفظ نظم عمومی و ارتقای امنیت روانی جامعه کمک میکند.
در مجموع، جرایم علیه تمامیت روانی، بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای حقوق کیفری، نقش اساسی در حفظ حقوق و آزادیهای فردی ایفا میکنند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای متناسب، سعی در پیشگیری از وقوع این جرایم و حمایت از قربانیان داشته است. آگاهی از این قوانین و مجازاتها میتواند نقش مؤثری در کاهش وقوع چنین جرایمی در جامعه داشته باشد.
جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی به عنوان یکی از مهمترین بخشهای حقوق کیفری شناخته میشوند. این جرایم شامل اعمالی هستند که به کرامت، آبرو و اعتبار افراد لطمه میزنند و در قانون مجازات اسلامی برای آنها مجازاتهایی تعیین شده است.
مصادیق جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی
توهین: بیاحترامی یا استفاده از الفاظ ناشایست نسبت به فرد به منظور تحقیر یا تخریب شخصیت او. مطابق ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی، توهین به افراد، در صورت اثبات، مستوجب مجازات است.
افترا: نسبت دادن جرم یا عمل ناشایست به فرد بدون ارائه دلیل یا مدرک معتبر. بر اساس ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، افترا جرم محسوب میشود و برای آن مجازات تعیین شده است.
نشر اکاذیب: پخش اخبار یا اطلاعات نادرست به منظور آسیب رساندن به اعتبار یا آرامش روانی فرد. ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی به این جرم پرداخته و مجازاتهایی برای آن در نظر گرفته است.
قذف: نسبت دادن زنا یا لواط به فرد بدون ارائه چهار شاهد مرد عادل. مطابق ماده ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی، قذف جرم محسوب میشود و مجازات آن هشتاد ضربه شلاق است.
مبانی قانونی
قانون مجازات اسلامی به طور مفصل به جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی پرداخته است. مواد ۶۰۸، ۶۹۷، ۶۹۸ و ۲۴۵ از جمله مواد قانونی هستند که به این جرایم اختصاص دارند. این قوانین با هدف حفظ کرامت انسانی و جلوگیری از هتک حرمت افراد تدوین شدهاند.
اهمیت جرمانگاری
جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی به دلیل تأثیرات عمیق و بلندمدتی که بر روان و شخصیت افراد دارند، از اهمیت ویژهای برخوردارند. قانونگذار با جرمانگاری این رفتارها، سعی در پیشگیری از وقوع آنها و حمایت از قربانیان داشته است. همچنین، این رویکرد به حفظ نظم عمومی و ارتقای امنیت روانی جامعه کمک میکند.
در مجموع، جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی، بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای حقوق کیفری، نقش اساسی در حفظ حقوق و آزادیهای فردی ایفا میکنند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای متناسب، سعی در پیشگیری از وقوع این جرایم و حمایت از قربانیان داشته است. آگاهی از این قوانین و مجازاتها میتواند نقش مؤثری در کاهش وقوع چنین جرایمی در جامعه داشته باشد.
جرایم علیه آزادی فردی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، آزادی فردی بهعنوان یکی از ارکان اساسی کرامت انسانی و حقوق شهروندی شناخته میشود. قانونگذار با جرمانگاری رفتارهایی که منجر به سلب یا محدودیت غیرقانونی این آزادی میشوند، تلاش کرده است تا از حقوق اساسی افراد در برابر تجاوزات محافظت کند.
مصادیق جرایم علیه آزادی فردی
آدمربایی: ربودن یا نگهداری غیرقانونی فردی بدون رضایت او، که در قانون مجازات اسلامی جرمانگاری شده و مجازاتهای سنگینی برای آن در نظر گرفته شده است.
حبس غیرقانونی: بازداشت یا نگهداری فردی بدون حکم قانونی یا خارج از چارچوبهای مقرر، که نقض صریح حقوق شهروندی محسوب میشود.
تهدید به سلب آزادی: وارد کردن فشار روانی به فرد از طریق تهدید به بازداشت یا محدودیت آزادی، بدون وجود دلایل قانونی معتبر.
سوءاستفاده از قدرت: استفاده نادرست از موقعیت یا اختیارات قانونی برای محدود کردن آزادیهای فردی دیگران، که میتواند شامل بازداشتهای خودسرانه یا اعمال فشارهای غیرقانونی باشد.
مبانی قانونی
قانون مجازات اسلامی و قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی، چارچوبهای قانونی لازم برای حمایت از آزادیهای فردی را فراهم کردهاند. این قوانین با هدف جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی و تضمین حقوق اساسی افراد تدوین شدهاند.
اهمیت جرمانگاری
جرایم علیه آزادی فردی، به دلیل تأثیرات عمیق و بلندمدتی که بر روان و شخصیت افراد دارند، از اهمیت ویژهای برخوردارند. قانونگذار با جرمانگاری این رفتارها، سعی در پیشگیری از وقوع آنها و حمایت از قربانیان داشته است. همچنین، این رویکرد به حفظ نظم عمومی و ارتقای امنیت روانی جامعه کمک میکند.
در مجموع، جرایم علیه آزادی فردی، بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای حقوق کیفری، نقش اساسی در حفظ حقوق و آزادیهای فردی ایفا میکنند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای متناسب، سعی در پیشگیری از وقوع این جرایم و حمایت از قربانیان داشته است. آگاهی از این قوانین و مجازاتها میتواند نقش مؤثری در کاهش وقوع چنین جرایمی در جامعه داشته باشد.
جرائم علیه تمامیت جسمی؛ قتل (عمد، شبهعمد و خطای محض) و ضرب و جرح
مواد 289 الی 303 قانون مجازات اسلامی به اولین دسته از جرایم علیه اشخاص یعنی تمامیت جسمی پرداخته است که شامل: قتل عمد، قتل شبه عمد و خطای محض می باشد.
قتل: انواع و مجازاتها
قتل به معنای سلب حیات از انسان دیگر است و در قانون مجازات اسلامی به سه دسته تقسیم میشود:
قتل عمد: زمانی است که فرد با قصد و نیت قبلی اقدام به کشتن دیگری میکند. مطابق ماده 290 قانون مجازات اسلامی، در صورت تحقق شرایط، مجازات آن قصاص نفس است. در صورتی که اولیای دم از قصاص گذشت کنند، دیه تعیین میشود.
قتل شبهعمد: در این حالت، فرد بدون قصد کشتن، عملی انجام میدهد که منجر به مرگ دیگری میشود. مثلاً ضربهای که به قصد تنبیه وارد میشود اما منجر به مرگ میگردد. مجازات آن پرداخت دیه است.
قتل خطای محض: زمانی است که فرد بدون قصد و نیت قبلی و بدون پیشبینی نتیجه، عملی انجام میدهد که منجر به مرگ دیگری میشود. مانند تصادفاتی که به دلیل بیاحتیاطی رخ میدهند. مجازات آن نیز پرداخت دیه است.
ضرب و جرح: تعریف و مجازاتها
ضرب و جرح به معنای وارد کردن آسیبهای جسمی به فرد دیگر است و در قانون مجازات اسلامی به دو دسته عمدی و غیرعمدی تقسیم میشود:
ضرب و جرح عمدی: زمانی است که فرد با قصد و نیت قبلی اقدام به وارد کردن آسیب به دیگری میکند. مطابق ماده 614 قانون مجازات اسلامی، در صورت وارد شدن آسیبهای شدید، مجازات آن قصاص عضو است. در صورتی که قصاص امکانپذیر نباشد، مجازات حبس و پرداخت دیه تعیین میشود.
ضرب و جرح غیرعمدی: در این حالت، فرد بدون قصد قبلی، عملی انجام میدهد که منجر به آسیب جسمی دیگری میشود. مجازات آن پرداخت دیه است.
جرایم علیه تمامیت جسمی، بهویژه قتل و ضرب و جرح، به دلیل تأثیر مستقیم بر حیات و سلامت افراد، از اهمیت ویژهای در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران برخوردارند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای متناسب، سعی در پیشگیری از وقوع این جرایم و حمایت از قربانیان داشته است. آگاهی از این قوانین و مجازاتها میتواند نقش مؤثری در کاهش وقوع چنین جرایمی در جامعه داشته باشد
قتل عمد
قتل عمد از مهم ترین جرایم علیه بشر است که در تمام جوامع انسانی مذموم می باشد. در حقوق ایران که برگرفته از فقه اسلامی نیز هست، بر اساس آیه 32 سوره مائده که مقرر داشته: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا» قتل یک انسان معنایی چون قتل تمام انسان ها قلمداد شده و همین امر نشان از اهمیت ارزش و کرامت حق حیات انسانی از سوی خداوند متعال دارد.
بر همین اساس و مطابق ماده ۲۹۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، قتل عمد جرم انگاری شده است که در سه حالت زیر تحقق پیدا میکند:
1-1- رفتار بهقصد سلب حیات از دیگری انجام شود.
1-2- رفتار نوعاً کشنده باشد، حتی اگر مرتکب قصد قتل نداشته بوده و سهوا یا به اشتباه مرتکب قتل شده باشد.
1-3- رفتار در ظاهر کشنده نباشد ولی مرتکب آگاه باشد که برای طرف مقابل در آن شرایط خاص کشنده است.
به عنوان مثال اگر کسی با چاقو به ناحیه حیاتی بدن دیگری ضربه بزند و او فوت کند، حتی اگر نیت قتل نداشته باشد، ولی به دلیل کشنده بودن رفتار، قتل عمد محسوب میشود.
مجازات قتل عمد
طبق ماده ۳۸۱ قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد، “قصاص نفس” است. اما با این حال و در صورت وجود شرایط خاص، ممکن است پرداخت دیه و حبس نیز جایگزین شود.
قتل شبهعمد
در قتل شبه عمد، برخلاف قتل عمد؛ جانی یا خاطی قصد قتل مجنی علیه یا همان طرف مقابل را ندارد بلکه صرفا قصد ایراد ضربه یا جراحت را داشته اما قتل رخ داده است. طبق ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی، قتل در موارد زیر شبهعمد محسوب میشود:
- رفتار جانی کشنده نیست، ولی به قصد ایراد ضرب انجام شده است.
- بیاحتیاطی یا بیمهارتی عامل وقوع قتل شده باشد.
- قصد ارتکاب جرم دیگری وجود داشته، ولی منجر به قتل شده است.
به عنوان مثال، اگر کسی برای ترساندن فردی سنگی به سمت او پرتاب کند ولی به سرش بخورد و موجب مرگ او شود، قتل شبهعمد محسوب میشود.
مجازات قتل شبهعمد
مطابق مواد ۲۹۱ و ۲۹۲ قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل شبهعمد، پرداخت دیه از طرف مرتکب یا عاقله (بستگان مذکر فرد مجنون) در مهلت قانونی و حبس تعزیری در برخی موارد است.
قتل خطای محض
قتل خطای محض در مقایسه با انواع قتل بررسی شده، به این صورت رخ می دهد که مرتکب نه قصدی بر قتل کسی دارد و نه قصد انجام فعل ارتکابی را. بر اساس ماده ۲۹۲ قانون مجازات اسلامی، قتل خطای محض زمانی رخ می دهد که:
- رفتار کشنده ناخواسته و بدون قصد ضرب و جرح انجام شده باشد.
- کودک یا دیوانه مرتکب قتل شود.
- قتل در اثر خواب یا بیهوشی باشد.
مثلا اگر رانندهای در خواب به کسی بزند و موجب مرگ او شود، قتل خطای محض است.
مجازات قتل خطای محض
مطابق قانون، مجازات این نوع قتل صرفاً پرداخت دیه از سوی عاقله (اقوام پدری قاتل) است. مگر در موارد استثنایی که عاقله معاف از پرداخت دیه باشد.
نظریات مشورتی و آرای وحدت رویه در خصوص قتل
در تمامی جرایم، نقش آرا وحدت رویه و نظریات مشورتی به نوعی چراغ راه قضات بوده و مسیر رسدگی و صدور رای را هموار می نماید. در جرم قتل هم آراء و نظریات متعددی وجود دارد که به در این قسمت به مهم ترین آن ها می پردازیم.
نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه شماره ۷/۹۷/۱۲۳۶ مورخ 10/05/1397
بر اساس نظریه مشورتی فوق، چنانچه فردی با انگیزه دفاع از خود، ضربهای وارد کند که کشنده نبوده ولی بهصورت نادری منجر به مرگ شود، رفتار او مشمول قتل عمد نمیگردد.
- رأی وحدت رویه شماره ۷۶۲ مورخ 10/12/1395 دیوان عالی کشور
در پروندهای که متهم ادعا میکرد صرفاً قصد تنبیه داشته ولی رفتار او منجر به قتل شده، دیوان عالی کشور این رفتار را در زمره قتل شبهعمد تلقی کرد.
ب) ضرب و جرح عمدی و غیرعمدی
مفهوم ضرب و جرح در قانون
در دکترین حقوق کیفری ایران، «ضرب» به معنای وارد کردن صدمه بدون ایجاد زخم یا شکستگی است، در حالی که «جرح» به معنای ایجاد بریدگی، زخم یا هرگونه آسیب محسوس به بدن انسان است.
بر همین اساس، مطابق ماده ۶۱۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) چنانچه «هرکس عمداً به دیگری صدمه وارد آورد که موجب نقصان یا شکستگی یا از کار افتادن عضو یا مرض دایم یا قطع عضو گردد، به قصاص یا دیه و در صورت نبود امکان قصاص، به دو تا پنج سال حبس محکوم خواهد شد».
تقسیمبندی ضرب و جرح از نظر قصد و نیت
ضرب و جرح عمدی
در ضرب و جرح، مرتکب با قصد آسیب رساندن اقدام میکند. قانون، این نوع جرم را شدیدتر میداند و مجازاتهایی چون قصاص، دیه کامل و حبس را برای آن در نظر گرفته است. به عنوان مثال چنانچه کسی با چاقو عمداً دست فردی را ببرد، ایراد جرح عمدی نموده است.
ضرب و جرح غیرعمدی (شبهعمد)
در ضرب و جرح غیرعمدی، فرد خاطی قصد آسیب ندارد ولی رفتار او نوعاً خطرناک بوده یا ناشی از بیاحتیاطی است. این نوع جرم بیشتر مشمول دیه و حبس تعزیری میشود. به عنوان مثال چنانچه کسی هنگام شوخی، سنگی پرتاب کند که به صورت طرف مقابل برخورد کرده و موجب شکستگی بینی شود، مرتکب ضرب و جرح غیرعمدی شده است.
نحوه محاسبه دیه ضرب و جرح
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، دیه بهعنوان جبران خسارت بدنی ناشی از ضرب و جرح، بر اساس نوع آسیب، شدت آن و نرخ دیه کامل سالانه محاسبه میشود. در سال ۱۴۰۴، نرخ دیه کامل انسان در ماههای عادی ۱ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان و در ماههای حرام ۲ میلیارد و ۱۳۳ میلیون تومان تعیین شده است.
مبانی محاسبه دیه ضرب و جرح
نوع و شدت آسیب: آسیبهای بدنی به دو دسته تقسیم میشوند:
دیه مقدر: برای برخی اعضا و جراحات، میزان دیه مشخصی در قانون تعیین شده است.
ارش: در مواردی که دیه مشخصی تعیین نشده، میزان خسارت توسط پزشکی قانونی و با نظر قاضی تعیین میشود.
محل آسیب: میزان دیه بر اساس محل آسیب متفاوت است. برای مثال، جراحات وارد شده به سر و صورت دارای دیههای متفاوتی نسبت به سایر اعضا هستند.
ماه وقوع جرم: در ماههای حرام (محرم، رجب، ذیالقعده و ذیالحجه)، میزان دیه یکسوم افزایش مییابد.
نمونههایی از میزان دیه در سال ۱۴۰۴
شکستگی بینی قابل اصلاح: یکدهم دیه کامل.
از بین رفتن هر کدام از پرههای بینی: یکسوم دیه کامل.
جراحات سطحی صورت: یکصدم دیه کامل.
مهلتهای پرداخت دیه
بر اساس ماده ۴۸۸ قانون مجازات اسلامی، مهلت پرداخت دیه به شرح زیر است:
جرایم عمدی: ظرف یک سال قمری.
جرایم شبه عمد: ظرف دو سال قمری.
جرایم خطای محض: ظرف سه سال قمری.
در صورت عدم پرداخت دیه در مهلت مقرر، مجرم ممکن است با توقیف اموال یا حبس مواجه شود.
محاسبه دیه ضرب و جرح در قانون جمهوری اسلامی ایران بر اساس نوع و شدت آسیب، محل آن، زمان وقوع جرم و نرخ دیه کامل سالانه انجام میشود. برای تعیین دقیق میزان دیه، نظر پزشکی قانونی و تصمیم قاضی پرونده نقش اساسی دارند.
مطابق قانون، در مواردی که مجازات قصاص قابل انجام نباشد و اصطلاحا جرم غیرقابل قصاص باشد؛ قانون مجازات اسلامی برای انواع آسیبها از جمله شکستگی، بریدگی، کبودی، سوختگی، قطع عضو و از این دست، مقادیر مشخصی دیه یا ارش تعیین کرده است.
بر اساس ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی نیز « ارش دیهای است که میزان آن در شرع تعیین نشده و دادگاه با توجه به نوع و کیفیت آسیب و تأثیر آن بر سلامت مجنیعلیه و بر اساس نظر کارشناس تعیین میکند.»
مبنای فقهی و قانونی جرایم ضرب و جرح
با توجه به بررسی مواد قانونی قانون مجازات که بر اساس فقه اسلام تدوین یافته است باید گفت، در فقه اسلامی نیز، بهصورت گسترده به ضمانت و مجازاتهای مربوط به آسیب بدنی پرداخته شده است. مطابق نظر فقهای امامیه، حتی اگر آسیب، جزئی باشد؛ در صورت عمدی بودن، مرتکب ضامن است و باید دیه یا قصاص بپردازد.
به علاوه اینکه آراء وحدت رویه و نظریات مشورتی هم به تبیین و تفسیر مواد قانونی و تشریح مبانی فقهی پرداخته که ذیلا به برخی از آن ها اشاره می کنیم.
1- رأی وحدت رویه شماره ۷۵۴ مورخ 27/08/1394 دیوان عالی کشور
«در صورت قطع انگشت در نزاع، در صورت اثبات قصد و فعل، حکم به قصاص عضو بدون نیاز به احراز انگیزه مرتکب صادر میشود».
2- نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه شماره ۷/۹۹/۵۲۵ مورخ 15/07/1399
«در مواردی که آسیب بهصورت غیرعمدی واقع شده ولی نوع آسیب شدید بوده، دادگاه میتواند هم دیه و هم حبس تعزیری تعیین کند».
جرایم علیه تمامیت روانی (تهدید، اکراه و اجبار)
در حقوق کیفری جمهوری اسلامی ایران، تمامیت روانی افراد همچون تمامیت جسمی آنان، از جایگاه والایی برخوردار است. قانونگذار با جرمانگاری رفتارهایی نظیر تهدید، اکراه و اجبار، کوشیده است از سلامت روان، آزادی اراده و امنیت ذهنی افراد در برابر تعرضات حفاظت کند.
تهدید: خدشه به امنیت روانی
تهدید به معنای وعده دادن به انجام عملی زیانبار علیه شخص یا بستگان او، به قصد ایجاد ترس یا اجبار به انجام یا ترک فعل معین است.
مطابق ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی، هرکس دیگری را به قتل یا ضررهای دیگر جانی، مالی یا شرافتی تهدید کند، به شش ماه تا دو سال حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم میشود.
تهدید میتواند کتبی، شفاهی، یا حتی بهصورت علنی یا ضمنی صورت گیرد.
اکراه: سلب اراده آزاد
اکراه، عبارت است از واداشتن فرد به انجام یا ترک عملی بر خلاف میل واقعیاش، از طریق تهدید به ضرر جانی، مالی یا حیثیتی.
در فقه اسلامی و قانون مدنی، اکراه موجب زوال رضایت و در برخی موارد موجب بطلان عقد یا بیاعتباری اعمال حقوقی است.
در قانون مجازات اسلامی، اکراه از موجبات تخفیف یا حتی زوال مسئولیت کیفری اکراهشونده است، بهویژه اگر اکراه به حدی باشد که فرد، چارهای جز انجام فعل نداشته باشد.
اجبار: سلطه بر اراده
اجبار در حقوق کیفری با اکراه متفاوت است. اجبار معمولاً به عواملی اطلاق میشود که مستقیماً قدرت اختیار و تصمیمگیری را از فرد سلب میکند، نظیر وضعیتهای روانی، فیزیکی یا اعتیاد.
اجبار میتواند ناشی از فشارهای بیرونی یا درونی باشد که موجب انجام رفتاری مجرمانه توسط فرد میگردد، بیآنکه او در آن تصمیم نقش آزادانهای ایفا کند.
در صورتی که اجبار به حدی باشد که قوه تمییز و اراده فرد را مختل کند، مسئولیت کیفری ممکن است منتفی گردد.
جرایم علیه حیثیت و شرافت انسانی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، حفظ حیثیت و شرافت انسانی از اصول بنیادین محسوب میشود. قانونگذار با جرمانگاری رفتارهایی که به کرامت معنوی افراد آسیب میزند، تلاش کرده است تا از شخصیت و آبروی انسانها در برابر تعرضات محافظت کند.این دسته از جرایم شامل رفتارهایی است که به اعتبار، آبرو و شخصیت معنوی افراد لطمه وارد میکند. مهمترین این جرایم عبارتند از:
مبانی قانونی حمایت از حیثیت انسانی
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصول مختلفی بر حفظ کرامت انسانی تأکید دارد:
اصل ۲۲: حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص از تعرض مصون است، مگر در مواردی که قانون تجویز کند.
اصل ۳۹: هتک حرمت و حیثیت افراد دستگیر شده، بازداشت شده، زندانی و تبعید شده به هر صورت ممنوع و موجب مجازات است.
علاوه بر این، قوانین عادی مانند قانون مجازات اسلامی و قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی، ضمانت اجراهایی برای حمایت از حیثیت افراد پیشبینی کردهاند.
حفظ حیثیت و شرافت انسانی از ارکان اساسی نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران است. با جرمانگاری رفتارهایی که به کرامت معنوی افراد آسیب میزند، قانونگذار تلاش کرده است تا از شخصیت و آبروی انسانها در برابر تعرضات محافظت کند. اجرای دقیق این قوانین و آگاهی عمومی از حقوق فردی میتواند نقش مهمی در ارتقای سطح کرامت انسانی در جامعه ایفا کند.
جرایم علیه آزادی فردی
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، آزادی فردی بهعنوان یکی از حقوق بنیادین بشر، مورد توجه ویژه قرار گرفته است. قانونگذار با جرمانگاری رفتارهایی که به آزادی شخصی افراد لطمه میزند، سعی در حفظ کرامت انسانی و جلوگیری از تعرض به حقوق اساسی شهروندان داشته است.
مصادیق جرایم علیه آزادی فردی
آدمربایی: مطابق ماده ۶۲۱ قانون مجازات اسلامی، هرکس به قصد مطالبه وجه یا مال یا به قصد انتقام یا به هر منظور دیگری، شخصی را برباید یا مخفی کند، به مجازات حبس محکوم میشود.
حبس و توقیف غیرقانونی: بر اساس ماده ۵۸۳ قانون مجازات اسلامی، اگر کسی بدون حکم قانونی، شخصی را توقیف یا حبس کند، به مجازات مقرر محکوم خواهد شد.
تهدید و اجبار: تهدید به انجام عملی که موجب سلب آزادی تصمیمگیری از فرد شود، جرم محسوب میشود و مرتکب به مجازات مقرر در قانون محکوم میگردد.
شکنجه و رفتارهای غیرانسانی: اصل ۳۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع را ممنوع اعلام کرده و مرتکبین را مستحق مجازات دانسته است.
مبانی قانونی حمایت از آزادی فردی
اصل ۳۲ قانون اساسی: هیچکس را نمیتوان دستگیر کرد مگر به حکم و ترتیبی که قانون معین میکند.
اصل ۳۹ قانون اساسی: هتک حرمت و حیثیت افراد دستگیر، بازداشت، زندانی و تبعید شده به هر صورت ممنوع و موجب مجازات است.
قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی: این قانون در سال ۱۳۸۳ تصویب شده و به منظور حفظ آزادیهای مشروع افراد، تکالیفی را برای محاکم، دادسراها و ضابطان قوه قضائیه مقرر کرده است.
حفظ آزادی فردی از ارکان اساسی نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران است. با جرمانگاری رفتارهایی که به این آزادی لطمه میزند، قانونگذار تلاش کرده است تا از کرامت انسانی و حقوق اساسی شهروندان محافظت کند. اجرای دقیق این قوانین و آگاهی عمومی از حقوق فردی میتواند نقش مهمی در ارتقای سطح آزادی و کرامت انسانی در جامعه ایفا کند.
جرائم علیه تمامیت جسمی؛ قتل (عمد، شبهعمد و خطای محض) و ضرب و جرح
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، جرائم علیه تمامیت جسمی افراد، بهویژه قتل و ضرب و جرح، از مهمترین موضوعات در حوزه حقوق کیفری محسوب میشوند. این جرائم بهدلیل تأثیرات عمیق بر امنیت و سلامت جامعه، با دقت و حساسیت ویژهای مورد بررسی و رسیدگی قرار میگیرند.
قتل: انواع و مجازاتها
قتل در قانون مجازات اسلامی به سه دسته تقسیم میشود:
قتل عمد: زمانی است که فرد با قصد و نیت قبلی، اقدام به کشتن دیگری میکند. مجازات آن، در صورت تقاضای ولی دم و وجود شرایط قانونی، قصاص نفس است. در صورتی که قصاص امکانپذیر نباشد، دیه و حبس تعزیری بین ۳ تا ۱۰ سال اعمال میشود.
قتل شبهعمد: زمانی است که فرد بدون قصد کشتن، عملی انجام میدهد که بهطور غیرمستقیم منجر به مرگ دیگری میشود. مجازات آن پرداخت دیه و حبس تعزیری است.
قتل خطای محض: زمانی است که فرد بدون قصد و نیت، و بدون پیشبینی نتیجه، عملی انجام میدهد که منجر به مرگ دیگری میشود. مجازات آن پرداخت دیه است.
ضرب و جرح: تعریف و مجازاتها
ضرب و جرح به معنای وارد کردن آسیب بدنی به دیگری است و به دو دسته عمدی و غیرعمدی تقسیم میشود:
ضرب و جرح عمدی: زمانی است که فرد با قصد و نیت، به دیگری آسیب وارد میکند. مجازات آن میتواند قصاص عضو، دیه و حبس تعزیری باشد.
ضرب و جرح غیرعمدی: زمانی است که فرد بدون قصد و نیت، بهطور غیرمستقیم به دیگری آسیب وارد میکند. مجازات آن پرداخت دیه است.
جرائم علیه تمامیت جسمی، بهویژه قتل و ضرب و جرح، از جرائم سنگین و حساس در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشوند. قانونگذار با تعیین مجازاتهای مشخص، سعی در حفظ امنیت و سلامت جامعه و حمایت از حقوق افراد داشته است.
انواع قتل در قانون جمهوری اسلامی ایران
قتل عمد
قتل عمد از مهم ترین جرایم علیه بشر است که در تمام جوامع انسانی مذموم می باشد. در حقوق ایران که برگرفته از فقه اسلامی نیز هست، بر اساس آیه 32 سوره مائده که مقرر داشته: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا» قتل یک انسان معنایی چون قتل تمام انسان ها قلمداد شده و همین امر نشان از اهمیت ارزش و کرامت حق حیات انسانی از سوی خداوند متعال دارد.
بر همین اساس و مطابق ماده ۲۹۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، قتل عمد جرم انگاری شده است که در سه حالت زیر تحقق پیدا میکند:
- رفتار بهقصد سلب حیات از دیگری انجام شود.
- رفتار نوعاً کشنده باشد، حتی اگر مرتکب قصد قتل نداشته بوده و سهوا یا به اشتباه مرتکب قتل شده باشد.
- رفتار در ظاهر کشنده نباشد ولی مرتکب آگاه باشد که برای طرف مقابل در آن شرایط خاص کشنده است.
قتل شبهعمد
در قتل شبه عمد، برخلاف قتل عمد؛ جانی یا خاطی قصد قتل مجنی علیه یا همان طرف مقابل را ندارد بلکه صرفا قصد ایراد ضربه یا جراحت را داشته اما قتل رخ داده است. طبق ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی، قتل در موارد زیر شبهعمد محسوب میشود:
- رفتار جانی کشنده نیست، ولی به قصد ایراد ضرب انجام شده است.
- بیاحتیاطی یا بیمهارتی عامل وقوع قتل شده باشد.
- قصد ارتکاب جرم دیگری وجود داشته، ولی منجر به قتل شده است.
قتل خطای محض
قتل خطای محض در مقایسه با انواع قتل بررسی شده، به این صورت رخ می دهد که مرتکب نه قصدی بر قتل کسی دارد و نه قصد انجام فعل ارتکابی را. بر اساس ماده ۲۹۲ قانون مجازات اسلامی، قتل خطای محض زمانی رخ می دهد که:
- رفتار کشنده ناخواسته و بدون قصد ضرب و جرح انجام شده باشد.
- کودک یا دیوانه مرتکب قتل شود.
- قتل در اثر خواب یا بیهوشی باشد.
ضرب و جرح عمدی و غیرعمدی
در دکترین حقوق کیفری ایران، «ضرب» به معنای وارد کردن صدمه بدون ایجاد زخم یا شکستگی است، در حالی که «جرح» به معنای ایجاد بریدگی، زخم یا هرگونه آسیب محسوس به بدن انسان است.
بر همین اساس، مطابق ماده ۶۱۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) چنانچه «هرکس عمداً به دیگری صدمه وارد آورد که موجب نقصان یا شکستگی یا از کار افتادن عضو یا مرض دایم یا قطع عضو گردد، به قصاص یا دیه و در صورت نبود امکان قصاص، به دو تا پنج سال حبس محکوم خواهد شد».
ضرب و جرح عمدی
در ضرب و جرح، مرتکب با قصد آسیب رساندن اقدام میکند. قانون، این نوع جرم را شدیدتر میداند و مجازاتهایی چون قصاص، دیه کامل و حبس را برای آن در نظر گرفته است. به عنوان مثال چنانچه کسی با چاقو عمداً دست فردی را ببرد، ایراد جرح عمدی نموده است.
ضرب و جرح غیرعمدی (شبهعمد)
در ضرب و جرح غیرعمدی، فرد خاطی قصد آسیب ندارد ولی رفتار او نوعاً خطرناک بوده یا ناشی از بیاحتیاطی است. این نوع جرم بیشتر مشمول دیه و حبس تعزیری میشود. به عنوان مثال چنانچه کسی هنگام شوخی، سنگی پرتاب کند که به صورت طرف مقابل برخورد کرده و موجب شکستگی بینی شود، مرتکب ضرب و جرح غیرعمدی شده است.
انواع قتل و قانونه محاسبه مجازات
برای مطالعه این مقاله یا مطالب دیگر بر روی لینک کلیک نمایید.
انواع قتل و قانونه محاسبه مجازات
برای مطالعه این مقاله یا مطالب دیگر بر روی لینک کلیک نمایید.
