جرایم کیفری چیست؟ معرفی دسته‌بندی‌ها و تفاوت با دعاوی حقوقی

پرونده‌های کیفری در حقوق ایران، به مجموعه‌ای از مستندات و مدارک اطلاق می‌شود که در پی وقوع یک جرم و با شکایت شاکی یا مدعی العموم تشکیل می‌شود. این پرونده‌ها از جنبه‌های مختلف ویژگی‌هایی دارند که برای پیگیری قانونی جرم و احقاق حقوق افراد ضروری است. در این بخش، به بررسی ویژگی‌های کلیدی پرونده کیفری پرداخته می‌شود.

1. وجود جرم مشخص و مستندات قانونی: یکی از ویژگی‌های اساسی پرونده‌های کیفری، وجود جرم مشخص و مستندات قانونی است. در هر پرونده کیفری باید مشخص شود که چه جرمی رخ داده است و چه قوانینی نقض شده‌اند. این مستندات شامل شواهد، مدارک، گزارش‌ها و اعترافات می‌باشد. شواهد و مدارک، مهم‌ترین بخش پرونده‌های کیفری است، که وقوع جرم را تایید می‌کنند.
2. وجود شاکی و متهم: در پرونده‌های کیفری، به طور معمول دو طرف اصلی وجود دارند یعنی شاکی و متهم. شاکی معمولاً فردی است که تحت تأثیر جرم قرار گرفته است و متهم شخصی است که به ارتکاب جرم متهم می‌شود. فرآیند پیگیری جرم معمولاً بر اساس شکایت شاکی آغاز می‌شود. در جرایم عمومی یا غیرقابل گذشت این وظیفه بر عهده دادستان یا مدعی العموم است.
3. وجود مراحل تحقیق و رسیدگی: پرونده کیفری شامل مراحل مختلفی است که از تحقیق اولیه تا صدور حکم در دادگاه ادامه دارد. هر یک از این مراحل باید با دقت و براساس اصول حقوقی انجام شود. مراحل رسیدگی شامل تحقیقات اولیه، تشکیل پرونده، بررسی‌های دادسرا، و سپس رسیدگی در دادگاه بدوی و تجدیدنظر است.
4. امکان صدور حکم و مجازات: یکی از ویژگی‌های برجسته پرونده کیفری، امکان صدور حکم و تعیین مجازات است. پس از بررسی همه جوانب پرونده و مدارک موجود، دادگاه می‌تواند حکم صادر کرده و مجازات متناسب با جرم را تعیین کند. این مجازات می‌تواند شامل جریمه مالی، زندان یا سایر مجازات‌هایی که از آن نام بردیم باشد.
5. حقوق متهم: در هر پرونده کیفری، متهم دارای حقوق خاصی است که باید از آن‌ها محافظت شود. این حقوق شامل حق دفاع؛ به عنوان مهم ترین حق متهم، حق حضور وکیل، و حق عدم شهادت علیه خود است. این حقوق باعث می‌شود که فرآیند رسیدگی به جرم منصفانه و مطابق با اصول عدالت باشد.
6. نقش دادسرا و ضابطین قضایی در پرونده کیفری: در نظام حقوق کیفری ایران، دادسرا به‌عنوان نقطه آغاز رسیدگی به جرایم شناخته می‌شود. به‌محض گزارش وقوع جرم، دادسرا وارد عمل می‌شود تا با نظارت بر مراحل تحقیقات مقدماتی، مقدمات لازم جهت ارجاع پرونده به دادگاه را فراهم کند. دادستان به‌عنوان نماینده دادسرا، مسئول هدایت روند صحیح تحقیقات است.
7. تعقیب عمومی جرم توسط دادستان: در بسیاری از جرایم که جنبه عمومی دارند (مانند قتل، سرقت، مواد مخدر و جرایم علیه امنیت کشور)، نیازی به شکایت شاکی خصوصی نیست. در این موارد، دادستان موظف است به عنوان مدعی‌العموم، اقدام به تعقیب متهم نماید؛ حتی اگر شاکی خصوصی وجود نداشته باشد یا شکایت خود را پس گرفته باشد. این ویژگی ناشی از آن است که ارتکاب این نوع جرایم، فقط به یک فرد آسیب نمی‌زند، بلکه نظم عمومی جامعه را مختل می‌کند؛ به همین دلیل سیستم کیفری در جهت حمایت از جامعه، خود وارد عمل می‌شود.